Kto jest kim w teologii

okl slownik.jpg
Słowo teologia wywodzi się z greckiego theos logos. Z kolei po łacinie to sacra doctrina. Oba określenia mają to samo znaczenie – to nauka o Bogu. Od pierwszych wieków chrześcijaństwa, wiedza ta rozwija się nieprzerwanie i obok filozofii była jedna z podstaw funkcjonowania średniowiecznych uniwersytetów.

Przez minione 2000 lat zgłębianiem tej wiedzy parało się wielu badaczy i myślicieli. Lista tych osób jest bardzo obszerna. Stworzyli oni bibliotekę na którą składają się miliony kart, na których ten temat został opisany na wiele sposobów, a także z różnych punktów widzenia. Jest ona przedmiotem badań zarówno teologii katolickiej jak i ortodoksyjnej – prawosławnej a także protestanckiej. Wszyscy oni starali się zgłębić istotę Boga i jego udział w życiu człowieka. W tym gronie znajdujemy Ojców i Doktorów Kościoła, Mnichów Pustyni, świętych ze św. Tomaszem z Akwinu na czele.

Wiedza teologiczna rozwija się nadal i pomimo upływu czasu ma się bardzo dobrze. W tym również w Polsce. Niestety po roku 1945 teologia jako dziedzina badań naukowych musiała ograniczyć się wyłącznie do katolickich szkół wyższych czyli seminariów diecezjalnych, zakonnych a także Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego oraz Akademii Teologii Katolickiej (ATK). Dla pełni tego obrazu należy również wymienić w tym miejscu Chrześcijańską Akademię Teologiczną w Warszawie, która jest uczelnią o charakterze ekumenicznym. Dopiero przełom jaki nastąpił w latach 80. i 90. XX w. teologia mogła powrócić na uczelnie świeckie. Ponadto na bazie ATK powstał Uniwersytet im. Kardynała Wyszyńskiego w Warszawie. Obok wielu innych należy wymienić Papieski Wydział Teologiczny Collegium Bobolanum w Warszawie. Rozwój tych ośrodków badawczych spowodował dynamiczny rozwój kadr naukowych co się z tym wiąże znaczący ilościowo i jakościowo dorobek naukowy. Materialnym śladem jest obszerna bibliografia tych prac.

Rozwój środowiska naukowego sprawia, że coraz trudniej poruszać się w bogactwie tak dynamicznie rozwijającej się wiedzy. Ta sytuacja rodzi potrzebę opracowywania wszelkiego rodzaju wydawnictw o charakterze przewodników dla poruszania się w tej dziedzinie. Są to wszelkiego rodzaju słowniki, bibliografie i tym podobne wydawnictwa. Do tej kategorii należy niewątpliwie Słownik Teologów Polskich. Jest to Wydawnictwo ukazujące się od roku 1981. Na półki księgarskie trafił właśnie najnowszy, 10 już tom tej edycji i obejmuje lata 2004 – 2013.

Zasada jaka przyświeca twórcom wydawnictwa to osoby – duchowni zajmujący się różnymi aspektami teologii a w nakreślonych w tytule ramach czasowych zasnęli w Panu. Każdy artykuł składa się dwóch części. Pierwszą stanowi biogramu, który prezentuje drogę życiową danego teologa ze zwróceniem szczególnej uwagi na jego działalność naukowo-badawczą i ewentualnie pedagogiczną. W części drugiej znalazło się zestawienie bibliograficzne opublikowanych prac. Uzupełniony jest on również wykazem prac poświęconych danej osobie. Opracowanie zawiera się na niemal 1.400 stronach druku. Już ta liczba doskonale oddaje zasób wiedzy, który został zawarty w tym prezentowanym tomie. A to przecież tylko jeden z dziesięciu. Na jego treść złożyło się 110 autorów biogramów i zestawień bibliograficznych. W ich gronie znaleźli się reprezentanci niemal wszystkich ośrodków akademickich. Wywodzą się oni zarówno z uczelni katolickich jak również świeckich. Wśród nich są także przedstawiciele zgromadzeń zakonnych.

Zrozumienie tego wydawnictwa wymaga jeszcze jednego wyjaśnienia. W oczach przeciętnego „zjadacze chleba” każda osoba duchowna – ksiądz, zakonnik jest teologiem. I tak poniekąd jest. Ale w przypadku postaci opisanych w Słowniku chodzi o tych, którzy w sposób szczegółowy, analityczny zgłębiają tą dziedzinę wiedzy. Za ich sprawą nauka ta doskonale się rozwija. To dzięki nim polskie środowisko naukowe znalazło się w gronie najlepszych specjalistów tej dziedziny w skali międzynarodowej.

Przeciętnemu czytelnikowi zdecydowana większość zamieszczonych nazwisk naukowców nic nie powie. Ale warto tutaj zwrócić uwagę na trzy ważne postaci. Odegrały one istotna rolę nie tylko w nauce teologii, ale również w dziejach całego narodu polskiego. Tą krótka prezentację wypada rozpocząć od św. Jana Pawła II. W słowniku został zamieszczony jako Karol Wojtyła. Jego biogram obejmuje również czas jego pontyfikatu jako Papież Jan Paweł II. Natomiast zamieszczona tutaj bibliografia ogranicza się tylko do czasu jego posługi arcybiskupiej w Krakowie, a więc do października 1978 roku.

W tym zestawieniu znalazły się 764 pozycje jego autorstwa. I nie jest to największy z prezentowanych tutaj dorobków naukowych. Bowiem trzeba mieć na uwadze dwa fakty. Pierwszy, to cezura czasowa czyli rok 1978. Wówczas niewątpliwie był on u szczytu sił twórczych, które „zakłócił” niejako wybór na Stolicę Piotrową. Innym ograniczeniem było niewątpliwie to wynikające z faktu posługi jako administratora archidiecezji krakowskiej. Zajęcia te niewątpliwie musiały odrywać go od pracy naukowej.

Kolejna postacią na którą warto tutaj zwrócić uwagę jest kardynał Józef Glemp. W powszechnym odczuciu był „tylko” następcą Kardynała Stefana Wyszyńskiego jako Prymas Polski. Ale niewielu wie, poza oczywiście środowiskiem teologów, że również on legitymuje się znaczącym dorobkiem naukowym. Bibliografia jego prac obejmuje 1845 pozycji. Jeśli zapoznamy się z jego biogramem, dowiemy się, że obok zadań wynikających z posługi kapłańskiej i biskupiej, prowadził bardzo intensywną działalność naukowo-badawczą i dydaktyczną właśnie w zakresie teologii.

I trzecią postacią z tego grona jest dominikanin, profesor i rektor Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego prof. Albert Krąpiec. Na jego dorobek składa się 849 prac. Głównym tematem jego zainteresowań była koncepcja bytu u Arystotelesa i św. Tomasza z Akwinu. Jest również uznawany za jednego z głównych twórców Lubelskiej Szkoły Filozoficznej.

Jeśli na publikację spojrzymy przez pryzmat choćby tych trzech osób, dochodzimy do wniosku, że teologia polska to nauka, która pomimo trudności i próby jej zmarginalizowania rozwijała się bardzo dynamiczne i osiągnęła bardzo wysoki poziom, który jest zauważany również na międzynarodowym forum naukowym.

U każdego, kto bierze tą książkę do ręki, może zrodzić się pytanie: jaki cel przyświeca autorom tej książki. Jedną z pierwszych odpowiedzi w tej kwestii jest stwierdzenie, że jest ona skierowana do środowiska naukowego, do czynnych teologów, filozofów, tych wszystkich którym zaprezentowana wiedza może być przydatna w codziennej pracy. Może się wydawać, że środowisko teologów orientuje się w tym co dzieje się w ich dziedzinie. Jednak wszelkiego rodzaju słowniki, leksykony, bibliografie są zawsze przydatne. Ułatwiają prowadzenie prac badawczych. Można na to Wydawnictwo patrzeć również jako na bibliografię przedmiotową. Każdy, kto kiedykolwiek prowadził badania naukowe, zwłaszcza w naukach humanistycznych, zdaje sobie doskonale sprawę z przydatności tego typu zestawień. Naukowiec nawet najlepiej zorientowany w swojej dziedzinie, czasami potrzebuje tego typu „ściągaczki” czy „suflera”.

Warto zauważyć, że Wydawnictwo ukazujące się od roku 1981to nabrało charakteru cyklicznego. Łącznie ukazało się 10 tomów. A więc można stwierdzić, że jest to mały jubileusz. W zakresie teologii można je porównać do Polskiego Słownika Biograficznego (PSB). Mając powyższe na uwadze z całą odpowiedzialnością można stwierdzić, że ranga tego wydawnictwa jest równie istotna co ukazującego się od 1935 r. PSB.

Andrzej Kotecki

„Słownik polskich teologów katolickich 2004-2013” (pod redakcją ks. Tomasza Błaszczyka, ks. Waldemara Glińskiego, ks. Józefa Mandziuka), t.10 A-Z; Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego, Warszawa 2019, s. 1391.

Myśl Polska, nr 37-38 (13-20.09.2020)

Dzial: